Электр қондырғыларымен жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік ережелерін, қорғаныс құралдарын, апаттық жағдайларда әрекет ету тәртібін және алғашқы медициналық көмекті үйренуге арналған толық интерактивті сабақ.
Электр қауіпсіздігі — адамды электр тогының, электр доғасының, электромагниттік өрістің зиянды әсерінен қорғауды қамтамасыз ететін ұйымдастырушылық және техникалық шаралар жүйесі.
Зарядталған бөлшектердің бағытталған қозғалысы. Ампермен (А) өлшенеді. Айнымалы (~) және тұрақты (=) болып бөлінеді.
Екі нүкте арасындағы потенциалдар айырмасы. Вольтпен (В) өлшенеді. Қазақстанда тұрмыстық желі — 220 В, өндірісте — 380 В.
Материалдың тоқтың өтуіне қарсылығы. Оммен (Ом) өлшенеді. Адам ағзасының кедергісі ~1000 Ом-нан басталады.
I = U / R. Тізбектегі ток күші кернеуге тура, кедергіге кері пропорционал. Қауіпсіздіктің негізгі формуласы.
Жабдықтың металл бөліктерін жермен әдейі электр байланысы. Зақымдану кезінде токты жерге бұру арқылы адамды қорғайды.
Тізбектің кедергісі күрт төмендейтін авариялық режим. Жоғары токтар, қызу, өрт және жабдықтың істен шығуын тудырады.
Электродтар арасындағы газ ортасында өтетін электр разряды. Температурасы 4000°C жетеді, ауыр күйіктер тудырады.
Жерде жатқан тоқ көзіне жақын тұрған адамның екі аяғы арасындағы кернеу. Қауіпті аймақтан кіші қадаммен шығу керек.
| Сыныптама | Кернеу диапазоны | Мысалдар |
|---|---|---|
| Аса төмен кернеу | 50 В дейін айнымалы / 120 В дейін тұрақты | Ойыншықтар, диктофондар, светодиод шамдары |
| 1000 В дейінгі | 50 В – 1000 В айнымалы | 220/380 В тұрмыстық және өндірістік желі |
| 1000 В жоғары | 1 кВ – 35 кВ (орта), 35 кВ – 220 кВ (жоғары) | Бөлуші қосалқы станциялар, өндірістік қондырғылар |
| Аса жоғары кернеу | 330 кВ – 1150 кВ | Магистральдық электр беру желілері (ЭБЖ) |
Айнымалы ток (АС, ~) — бағыты мен мәні уақыт бойынша периодты өзгеретін ток. Қазақстанда 50 Гц жиілікпен қолданылады. Адам үшін қауіптілеу — фибрилляция шегі төмен.
Тұрақты ток (DC, =) — бағыты мен шамасы тұрақты ток. Бірдей кернеуде айнымалы тоққа қарағанда 4-5 есе аз қауіпті, бірақ доға беру ұзақ болуы мүмкін.
Адам ағзасы арқылы өткен ток термиялық, электролиттік, биологиялық және механикалық әсер тигізеді. Зақымданудың ауырлығы көптеген факторларға байланысты.
Тіндерді, қан тамырларын, нерв талшықтарын қыздыру нәтижесінде күйік пайда болады.
Қан мен басқа ағзалық сұйықтықтардың химиялық құрамының өзгеруі.
Тірі тіндердің (бұлшықет, нерв) тітіркенуі, жүректің фибрилляциясы.
Бұлшықеттің күшті жиырылуынан туындайтын жарықшалар, сүйектердің сынуы.
Тоқ ішкі ағзалар арқылы өтеді. Тыныс алу мен жүрек жұмысының бұзылуы, естен тану, өлім қаупі.
| Ток күші | Әсері | Деңгей |
|---|---|---|
| 0.6 – 1.5 мА | Сезілмейтін шек, әлсіз дірілдеу | Қауіпсіз |
| 2 – 5 мА | Қолда күшті дірілдеу, ауырсыну | Сезілетін |
| 5 – 10 мА | Қолдағы күшті дірілдеу мен ауыру күшейеді | Сезілетін |
| 10 – 15 мА | Жібермейтін шек — қолды ажырата алмау | Қауіпті |
| 25 – 50 мА | Тыныс алу қиындайды, бұлшықет талмасы | Аса қауіпті |
| 50 – 100 мА | Тыныс алудың салдануы, жүрек ритмі бұзылуы | Аса қауіпті |
| 100 мА – 5 А | Жүректің фибрилляциясы, өлім қаупі | Өлімге қауіпті |
| 5 А-дан жоғары | Тыныс алу мен жүректің тоқтауы, ауыр күйіктер | Өлімге қауіпті |
Уақыт ұзаған сайын тері кедергісі төмендеп, ток күші өседі. 1 секундтан кейін зақымдану ауырлайды.
«Қол—қол», «қол—аяқ» жолдары жүрек арқылы өтеді — ең қауіпті. «Аяқ—аяқ» — салыстырмалы қауіпсіз.
Дымқыл, жараланған, жұқа тері кедергісі төмен. Құрғақ, қатты тері — кедергісі жоғары, қауіпсіздеу.
Ылғал, жоғары температура, өткізгіш шаң, газдар адам ағзасының тоққа қарсы тұру қабілетін төмендетеді.
Шаршағандық, мас күй, аурулар (жүрек, нерв), стресс — токтың әсерін күшейтеді.
50–60 Гц айнымалы ток ең қауіпті. Жоғары жиіліктер (>1000 Гц) аз қауіпті, бірақ күйік қаупі сақталады.
Адам үшін қауіпсіз кернеу: құрғақ үй-жайда — 42 В, ылғалды және өткізгіш едені бар үй-жайларда — 12 В-тан аспайды. Зерттеулер бойынша 36 В кернеу ұзақ ұсталғанда да өлімге әкелуі мүмкін.
ЭҚЕ (Электр қондырғыларын құру ережелері) бойынша барлық үй-жайлар адамды электр тоғымен зақымдану қаупі бойынша үш сыныпқа бөлінеді.
| Сынып | Сипаттама | Шарттар | Мысалдар |
|---|---|---|---|
| I сынып Қауіпсіздігі жоғары |
Қауіптілік жоғарылауы жоқ үй-жайлар |
• Ылғалдық 75% дейін • Температура +30°C дейін • Өткізгіш шаң жоқ • Өткізгіш едендер жоқ |
Кеңсе, оқу аудиториясы, тұрғын бөлме |
| II сынып Қауіптілік жоғары |
Жоғары қауіптілік үй-жайлары |
• Ылғалдық 75%-дан жоғары • Температура +30°C жоғары • Өткізгіш шаң • Өткізгіш еден (бетон, металл) • Жабдық пен жерлендірілген конструкцияға бір мезгілде жанасу мүмкіндігі |
Зертхана, шеберхана, қойма, цех, гараж |
| III сынып Аса қауіпті |
Ерекше қауіпті үй-жайлар |
• Ылғалдық 100%-ға жуық • Химиялық белсенді орта • II сыныптың 2 және одан көп шарты бір мезгілде • Сыртқы қондырғылар |
Ауыл шаруашылық қоралары, метал ванналар, шахта, көше |
I сыныпта — 220/380 В жабдық рұқсат етіледі.
II сыныпта — қосымша қорғаныс шаралары міндетті (УЗО, екі жақты изоляция).
III сыныпта — тек 12 В немесе 42 В дейінгі кернеу немесе арнайы қорғалған жабдық.
Қазақстан Республикасында электр қауіпсіздігі мынадай құжаттармен реттеледі: «Электр қондырғыларын құру ережелері» (ЭҚҚЕ / ПУЭ), «Электр қондырғыларын техникалық пайдалану ережелері (ЭҚТПЕ)», «Тұтынушылардың электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік ережелері».
Электр персоналының білім деңгейі мен жұмысқа жіберілу құқығы 5 топқа бөлінеді. Жұмыстың күрделілігіне қарай белгілі бір топ талап етіледі.
| Тобы | Категория | Талаптар | Жұмыс құқығы |
|---|---|---|---|
| I | Электротехникалық емес персонал | Қарапайым нұсқаулықтан өту, журналға қол қою | Электр құралын қарапайым пайдалану |
| II | Бастаушы электротехникалық персонал | Тағылымдамадан өту, теориялық дайындық, медициналық тексеру | 1000 В дейін жабдыққа қызмет көрсетуге қатысу (өздігінен емес) |
| III | Жұмыс орындаушы | 2 ай II тобында тәжірибе, ОТ бойынша емтихан | 1000 В дейін өздігінен жұмыс істеу, бригаданың құрамында болу |
| IV | Жұмыс өндіруші, оперативтік персонал | 3-6 ай III тобында тәжірибе, кеңейтілген емтихан | 1000 В жоғары жабдыққа жіберілу, бригадиршілік |
| V | Жоғары білікті маман, рұқсат рәсімдеуші | 3-24 ай IV тобында тәжірибе, ЭҚЕ толық білу | Кез келген кернеудегі қондырғыларда жұмыс істеу, нарядтар беру |
Студенттер мен жас мамандар әдетте I-II топпен жұмыс басталады. III топқа жетуге кемінде 2 ай тәжірибе және емтихан табыстау қажет. Әр топ үшін теориялық білім мен практикалық дағдылар талаптары қатаң түрде анықталған.
ЖҚҚ (СИЗ / ЖҚҚ) — жұмысшыны электр тоғы, доға, ұшатын бөлшектер мен басқа қауіпті факторлардан қорғайтын құралдар. Негізгі (изоляциялаушы) және қосымша болып бөлінеді.
Негізгі. Резеңкеден жасалған. Жұмыс басталар алдында тесіктерге тексеріледі. Сынау мерзімі — 6 ай.
Негізгі. Бұрауыш, кергіш, плоскогубцы — пластмасса немесе резеңке тұтқалы, 1000 В дейін.
Негізгі. Тізбекте кернеудің бар-жоғын тексеру үшін. Жұмыс алдында белгілі тоқта тексеру қажет.
Қосымша. Резеңкеден жасалған. Сынау мерзімі — 12 ай. Күннен сақтап ұстау керек.
Қосымша. Резеңкеден жасалған, рифленген беті. Жабдық алдына төселеді.
Қосымша. Адамды жерден изоляциялау үшін фарфор изоляторларда тұрған ағаш тұғыр.
Негізгі. Кернеу астында жұмыс істеуге, ажыратқыштарды қосып-сөндіруге арналған. Сынау — 2 жылда 1 рет.
Негізгі. Портативті — мыс сым мен зажимдерден тұрады. Кездейсоқ қосылудан қорғайды.
Қосымша. Электр изоляциялы материалдан жасалған. Соққыдан, ұшқыннан қорғайды.
Қосымша. Электр доғасынан, ұшқыннан, металл бөлшектерінен қорғайды.
Негізгі ҚҚК — изоляциясы кернеу астында жұмыс істеуге сенімді шыдайды, тірі бөліктерге жанасуға рұқсат береді.
Қосымша ҚҚК — өздігінен жеткіліксіз, тек негізгімен бірге қолданылады. Қадам кернеуінен, жанамалы ток әсерінен қосымша қорғайды.
Әр ҚҚК-да сынау таңбасы (штамп) болуы керек: сыналған күн және келесі сынау мерзімі. Мерзімі өткен немесе таңбасы жоқ құралды қолдануға қатаң тыйым салынады.
Электр қондырғыларында 4 түрлі ескерту белгілері мен плакаттары қолданылады. Олардың түсі мен формасы белгілі бір мағынаны білдіреді.
«Қосуға тыйым салынады — адамдар жұмыс істеп жатыр». Ажыратқыштарға ілінеді.
«Сақтан — өмірге қауіпті». Жұмыс орнының жанындағы тірі қондырғыларға.
«Мұнда жұмыс істеу». Жұмыс орнының өзіне ілінеді — жұмыс алаңын белгілейді.
«Жерге қосылған». Жерге қосылған ажыратқыш жетектерін белгілеу үшін.
| Топ | Түсі / формасы | Қолданылуы |
|---|---|---|
| Тыйым салушы | Ақ фон, қызыл айналма, қара мәтін | Кернеу беруге, ажыратқышты қосуға тыйым салынатын жерлерде |
| Сақтандырушы | Сары үшбұрыш, қара кескін | Кернеу астындағы аймақтарда, қауіпті жерлерде |
| Ұсынушы (бұйырушы) | Көк фон, ақ кескін | Жұмыс орнын, рұқсат етілген әрекеттерді белгілеу үшін |
| Нұсқаушы | Жасыл фон, ақ мәтін | Жерге қосылған бөліктерді, эвакуация жолдарын белгілеу үшін |
Электр қондырғыларында жұмыс істеу кезінде орындалуы тиіс міндетті ұйымдастырушылық және техникалық шаралар.
Электр тоғымен зақымданған адамға дұрыс және жылдам көмек көрсету оның өмірін сақтап қалуы мүмкін. Әр секунд маңызды.
Жүрек тоқтағаннан кейінгі алғашқы 4-5 минут ішінде ағза қалпына келтірілмесе, ми жасушалары жойыла бастайды. Оқиғадан кейінгі 1 минут ішінде басталған реанимация — өмірді сақтап қалу мүмкіндігін 90%-ға дейін көтереді.
Ең бірінші — токты ажырату. Ажыратқышты сөндіру немесе сақтандырғышты алу. Бұл мүмкін болмаса, зардап шегушіні құрғақ ағаш таяқпен, киіммен немесе изоляциялы заттың көмегімен токтан шығару. Өзіңіз де изоляцияланған болуыңыз керек (резеңке аяқ киім, құрғақ киім).
Зардап шегушінің есі анық па? Тыныс алуы бар ма? Тамырсоғуы (сонная артерия) сезіледі ме? Терісі қандай түсте? Бұл сұрақтарға жауап беріп, көмектің көлемін анықтаңыз.
Дереу 103 (немесе 112) нөміріне қоңырау шалу. Оқиға орнын, зардап шегушінің жағдайын, жасын, жыныс анық хабарлау. Маман келгенше байланыста болу.
Тыныс алу мен тамырсоғу болмаса — дереу жабық жүрек массажы мен жасанды тыныс беруді бастаңыз. Ритм: 30 қысу — 2 ауа беру. Қысу тереңдігі: 5-6 см, жиілік: 100-120 рет/мин. Маман келгенше тоқтатпаңыз.
Бүйір қалпында жатқызу (қауіпсіз қалып). Бас сәл артқа жатқызылады, ауыз ашық қалпында болады — рефлюкстен тұншықпауы үшін. Ыстық киіммен жабу, тыныш ұстау. Үнемі бақылау.
Күйікті қол тигізбеу. Суық сумен 10-15 минут шаю. Стерильді таңғышпен жабу. Май, крем, тіс пастасы жағуға, көпіршіктерді жаруға қатаң тыйым. Ауыр күйіктерде дәрігерге жеткізу.
Зардап шегушіні жалғыз қалдырмау. Тыныс пен тамырсоғу үнемі қадағаланады. Жағдай нашарласа — қайтадан реанимациялау. Барлық оқиғаны (уақыт, әрекеттер) дәрігерге толық хабарлау.
103 — Жедел медициналық жәрдем
101 — Өрт сөндіру қызметі
102 — Полиция
112 — Бірыңғай шұғыл қызмет нөмірі
Алған білімді тәжірибеде қолданып көріңіз. 5 жаттығуды орындап, теориядан қорытынды тестке дайындалыңыз.
Электр шамын дұрыс қосыңыз: алдымен жабдықтың түзіктігіне көз жеткізіңіз, содан кейін ажыратқышты қосыңыз.
Жоғары кернеулі қондырғыда жұмыс істеу үшін қажетті жеке қорғаныс құралдарын таңдаңыз (бірнеше нұсқа).
Электр қондырғысында жұмыс істеудің дұрыс ретін орналастырыңыз. Элементтерді тінтуірмен сүйреңіз.
Сол жақтан электр қауіпсіздік тобын, оң жақтан оның сипаттамасын таңдап, жұптарды сәйкестендіріңіз.
Әр сценарийде дұрыс әрекетті таңдаңыз. Бұл — нақты өмірдегі шешім қабылдау практикасы.
25 сұрақтан тұратын кешенді тест. Әр сұраққа бір ғана дұрыс жауап бар. Тестті аяқтағаннан кейін толық нәтижеңізді көресіз.